Het minderwaardigheidsgevoel der vrouw en de prostitutie.
Aan bovenstaand onderwerp was de laatste der voordrachten gewijd, door dr. Alfred Adler, van Weenen, in Den Haag gehouden voor 't Haagsche komitee tot zedelijke verheffing.
Dr. Adler ving zijn voordracht aan met een grapje. Hij uitte n.l. de veronderstelling, dat menigeen, van een minderwaardigheidsgevoel bij de vrouwen vernemende, zou denken: „Zoo een gevoel bestaat in het geheel niet bij de vrouwen: zij bewegen zich immers over de straat, alsof de geheele wereld haar toebehoort." En hij gewaagde van het moederrecht, dat men vond bij Indianen en Polynesiërs, bij wie alles zich aan het gebod der moeder moest onderwerpen en waar de rol van den vader bijzaak was. In een zoodanige verhouding is verandering gekomen door den oorlogstoestand — dr. Adler bedoelde natuurlijk niet dien tusschen moeder en vader, maar dien tusschen de stammen —, waarin de kracht het belangrijkste element werd. Hij wijdde vervolgens uit over het vaderrecht, dat het sterkst tot ontwikkeling is gekomen in het Romeinsche recht, waarin de pater familias — huisvader — de heerschende was, en dat bepalingen bevatte, die op een minderwaardigheid van de vrouw berustten, b.v. dat de vrouw niet als getuige in rechtzaken mocht optreden en dat het gezinshoofd beschikte over leven en dood van de onderhoorige vrouwen. Volgens dr. Adler had de macht van den man niet zoo sterk behoeven te worden vastgelegd, wanneer voordien de verhoudingen niet anders waren geweest. De spreker wees erop, dat er ook nu nog mannen zijn, die zich verzetten tegen een bevrijding van de vrouw en tegen de mogelijkheid, dat verschillende beroepen voor haar open staan. Hij verhaalde van een geleerde in Oostenrijk, die zijn kollegezaal pleegt te verlaten, wanneer zich een vrouwelijke student onder zijn gehoor bevindt. Zoo bar maken het Nederlandsche hoogleeraren niet, al zijn er onder hen, die het op vrouwelijke studenten niet begrepen hebben!
Terugspringende naar de middeleeuwen, besprak de redenaar de buitengewoon slechte positie der vrouw in dien tijd, blijkende uit het feit, dat ernstige beraadslagingen werden gehouden over de vraag, of de vrouw een ziel heeft en of zij een mensch is. Hij weidde uit over het geloof in heksen, hetwelk heeft bewerkstelligd, dat in geheel Europa een millioen meisjes en vrouwen ter dood zijn gebracht beschuldigd, met den duivel een verbond gesloten en 's nachts op een bezemsteel door de lucht gevlogen te hebben. Zoo is de geschiedenis van de menschelijke beschaving vol van de grootste dwalingen. Het bleek niet, of dr. Adler ook als zoodanige dwaling beschouwde een Duitsch spreekwoord, dat hij vervolgens aanhaalde en dat luidt: „De vrouw is een wezen, dat altijd alles anders wenscht!" Hij betoogde, dat ook thans vrees voor de vrouw nog voorkomt bij menigen man, die denkt, dat zij zijn ziel kan bederven — misschien een enkele maal terecht; het omgekeerde komt trouwens ook voor! — en die daarom poogt, zich verre van de vrouw te houden.
De vrouw staat volgens dr. Adler sedert eeuwen onder den invloed van het feit, dat zij de levensvormen moet aannemen, die de man verlangt. Aan meisjes leerde men in haar jeugd, dat schoonheid en lieflijkheid het belangrijkste zijn en op de verkrijging daarvan werd de ontwikkeling van een meisje gericht. De eigenaardige gebondenheid, die men op deze wijze de meisjes liet en laat gevoelen, maakt, dat zij in den regel zouden wenschen jongens te zijn. Dr. Adler besprak in dit verband een weerzin, dien hij meent, dae bij veel meisjes tegen huiselijken arbeid bestaat, een feit, tevens niet vreemd aan den geest der moderne kultuur. De meisjes krijgen het besef, een rol te moeten spelen, waarvoor een jongen zich te goed acht. Een jongen van zes jaar, aldus dr. Adler, is woedend, wanneer men hem in meisjeskleeren steekt, maar den vier- tot zes-jarig meisje vindt het heerlijk, in jongenskleeren te loopen. De spreker vertelde, eens voor een uitstalkast van een heerenkonfektie-magazijn te hebben gestaan met een klein meisje, dat hem had gesmeekt, een jongenspakje voor haar te koopen. Dr. Adler had haar geantwoord, dat het in de wereld nu eenmaal zoo ingericht, dat jongens broeken en meisjes rokken dragen, waarna het meisje, op een uitgestald kleedingstuk wijzende, had gezegd: „Maar dit jasje kun je ten minste toch wel voor mij koopen!"
Ondanks alle beweringen over gelijke rechten van man en vrouw, verklaarde dr. Adler bestaan er geen gelijke rechten. De bewegingsvrijheid van den jongen is grooter dan die van het meisje. „Man" en „macht" zijn gelijksoortige begrippen, blijkende ook uit de zegswijze, die men bezigt voor een abnormaal geval, nl. dat, waarin „de vrouw heeft de broek aan." Ook Kant heeft opgemerkt, dat een vrouw wel een man maar een man nooit een vrouw wil zijn.
Intusschen kan ook dr. Adler niet het feit weerspreken, dat er toch mannen bestaan, die gaarne een vrouw zouden willen zijn. Hij trachtte met behulp van een vernuftig woordenspel ook daarvoor een verklaring te geven, zeggende, dat zoodanige mannen zich vrouwelijk gedragen alleen door een verlangen, hun meerderheid te toonen. Dr. Adler vertelde er niet bij, waarom deze mannen hun meerderheid niet trachten te toonen door mannelijk te zijn.
Hij meende voorts, dat den vrouwen een minderwaardigheidsgevoel eigen is geworden, ook doordat groote prestaties op het gebied van kunst en wetenschap door mannen en niet door vrouwen zijn verricht. De kunst, aldus dr. Adler, heeft duidelijk een manlijken inslag en toont als voornaamste probleem de vraag: „Hoe sta ik tegenover de vrouw?" Een uitzondering hierbij vormt de tooneelspeelkunst, op welk gebied ook de vrouw het ver kan brengen, doordat zij daarop uiting kan geven aan de vraag, die haar bezielt: „Hoe sta ik tegenover den man?" De beantwoording van die vraag, liet dr. Adler erop volgen, kan even verschillend zijn als het type van den man, zich bewegende van den athleet tot den zwakken man. Iets dergelijks geldt overigens voor de soortgelijke vraag, welke zich aan den man voordoet.
Dr. Adler besprak verder het verschijnsel, dat vrouwen, die geestelijken arbeid verrichten, zich angstig afvragen, of zij tot dien arbeid wel geroepen zijn en of haar roeping niet is, kinderen ter wereld te brengen. Hij verhaalde van een meisje, dat groote moeilijkheden ondervond met het oplossen van rekensommen en verdrietig placht uit te roepen: „Meisjes kunnen niet rekenen!" Toen dr. Adler haar eens vroeg: „Hoe kom je er toch bij, dat te zeggen?" antwoordde zij: „Onze meester vertelt het ons alle dagen."
Het was zeker niet goed van dien meester, dat te zeggen. Een andere vraag is, of niet juist is, wat vele opleiders verklaren, nl. dat in het algemeen vrouwen voor de wis- en natuurkundige wetenschappen minder geschikt zijn dan mannen.
Dr. Adler wekte vroolijkheid bij zijn gehoor door zijn opmerkingen over de gevoelens, waarmede dikwijls gezinsvermeerdering wordt tegemoet gezien met betrekking tot het geslacht van het te verwachten kind. Hij sprak van vertwijfeling van mannen, omdat zij vader worden van een dochtertje en van brieven van rouwbeklag, die zulke mannen ontvangen, welke dan als troost te lezen krijgen, dat zij nog jong genoeg zijn....
Het was erg moppig, wat dr. Adler vertelde, maar voor argument kan het, vrees ik, moeilijk gelden. Als een man reeds eenige dochters heeft, zal hij allicht een zoon wenschen, maar er zijn andere mannen, die dolblij zijn met een meisje.
Dr. Adler vervolgde zijn kauserie met te verhalen van een onderzoek, dat Herder eens had ingesteld naar Duitsche bruidsliederen, uit welk onderzoek bleek, dat zij vrijwel alle weemoedig van stemming zijn. Herder verklaarde dit door op te merken, dat het trouwende meisje het ouderlijk huis verlaat, maar volgens dr. Adler gaat deze verklaring niet op, omdat een meisje vaak trouwt juist om dat huis te verlaten. Z. i. hangt ook de weemoed dezer liederen samen met een minderwaardigheidsgevoel bij de vrouw. Dat gevoel brengt, aldus dr. Adler, een vrouw er ook toe, trouweloos en verliefdmakend te zijn en met meer dan één man in verbintenis te treden, alles uitingen van een neiging der vrouw om op den man te gelijken. Dr. Adler haalde een woord van de schrijfster George Sand aan. „De deugd der vrouw... dat is een goede uitvinding der mannen!"
LUIKINGA. (Slot volgt.)
II (slot).
De spreker vertelde van een gebruikt in Thuringen, waar jongelui, als zij neiging hebben om met elkander te trouwen, met één zaag een boomstam probeeren door te zagen, ieder aan een kant. Gelukt het hun, in de maat te blijven, dan gaat het huwelijk door. Het is een aardig gebruik. Het levensrythme is een belangrijk ding. Alleen is niet recht duidelijk, wat dit gebruik met de minderwaardigheid der vrouw te maken heeft. Dr. Adler maakte voorts eenige opmerkingen over de ongelijke verdeeling van lasten, voortvloeiende uit een buitenechtelijke verbintenis, welke verdeeling een huwelijk tot de beste instelling maakt. Een praktische redeneering is dat ongetwijfeld en met het oog op de tegenwoordige maatschappij-inrichting schijnt zij niet onjuist. Toch zou er voor een wetenschappelijk vorscher als dr. Adler wil zijn, nog wel iets meer over deze zaak te zeggen vallen. Wat hij nu in dit verband opmerkte, was weinig meer dan een wat huisbakken burgermanswijsheid.
Een neiging van vrouwen om in een klooster te gaan, bracht dr. Adler eveneens terug tot een minderwaardigheidsgevoel, dat haar ertoe brengt zich van een gewoon vrouweleven, van een samenzijn met een man, afzijdig te houden en zich te isoleeren. Het is een opvatting. Maar eene, die bij mij de vraag doet rijzen, of men op deze wijze niet van één bepaald gezichtspunt — in dit geval, dat van het machtsgevoel, voor alles een verklaring kan vinden. En een neiging van mannen om in een klooster te gaan? Zij zouden toch, gelijk men dat noemt, kunnen heerschen over een vrouw? Het vermakelijke is, dat dr. Adler in één zijner vorige voordrachten aan Freud verweet, de verschijnselen te veel met betrekking tot één bepaald element — het geslachtelijke — te beschouwen. Is het mijn schuld, dat ik denk aan het spreekwoord van den pot en den ketel?
Iets dergelijks geldt ook voor een andere verklaring, die dr. Adler gaf, nl. van het voorkomen van homosexualiteit — de geslachtelijke neiging tot het eigen geslacht — bij vrouwen. Het stond, zeide hij, in verband met den afkeer, dien deze vrouwen gevoelen van haar eigen „minderwaardige" vrouw-zijn en die de neiging bij haar doet ontstaan, als een man te leven.
Alweer: het is vernuftig gevonden. Maar de homosexualiteit bij mannen? Ook daarvoor heeft dr. Adler een verklaring. Die mannen zijn zoo bevreesd, dat een vrouw hen hun persoonlijkheid zal doen verliezen, dat zij hun neiging van de vrouw afwenden. Die dr. Adler weet toch letterlijk alles! Maar hoe is het nu met homosexueelen, die er geen bezwaar tegen schijnen te hebben, aan iemand van hun eigen geslacht hun persoonlijkheid te verliezen?
Dr. Adler laat ook op dit punt vragen te over. En die vragen liggen zoozeer voor de hand, dat men bijna moet konkludeeren, dat hij er geen antwoord op weet te geven. Zou hij ze anders niet bij voorbaat hebben beantwoord?
Dr. Adler meent een neiging om den man èn zijn meerderheid gelijk te schijnen, te onderkennen ook bij meisjes, bij wie alleen het moedergevoel maar geen neiging tot den man is ontwikkeld, en bij meisjes, die een neiging gevoelen voor een jongeren of een veel ouderen man of voor een man, die kreupel is of in het algemeen lichamelijk weinig krachtig en mannelijk, of voor een man beneden haar stand of voor een minderwaardigen, aan lager wal geraakten, omdat meisjes tegenover dergelijke typen een mannelijke meerderheid kunnen toonen. Zoodanige meisjes hebben altijd de neiging om iemand te redden, aldus dr. Adler, in navolging van Freud. Terloops stelde dr. Adler even vast, dat een huwelijk van een geleerde met zijn keukenmeid een slecht ding is, dat zij geen goed paar kunnen vormen en dat de geleerde zoo een huwelijk is aangegaan uit vrees om tegenover een meer ontwikkelde vrouw zijn persoonlijkheid te verliezen. Ik heb wel eens meenen te konstateeren, dat ontzaggelijk geleerde mannen aan hun zeer eenvoudige echtgenooten hun persoonlijkheid op een allersympathiekste manier verloren hadden; nochtans schenen zij niet rampzalig maar zelfs heel gelukkig te zijn.
De prostitutie . . . aha, zullen mijn lezers denken, eindelijk de prostitutie! Het is niet mijn schuld, dat dr. Adler dit onderwerp, dat een deel van den titel zijner rede vormde, zoo laat ter sprake bracht en . . . weinig uitvoerig besprak, zoodat ik mij bijna zou afvragen, of hij den titel van zijn voordracht aldus heeft doen luiden om de menschen tot een bezoek te prikkelen.
De prostitutie dan, aldus dr. Adler, wordt bedreven door vrouwen, die het huwelijk uit haar toekomstplannen hebben geschrapt. Als prostituee kunnen zij 's avonds alleen op straat gaan en daarmede voldoen zij aan haar wensch, op een man te gelijken. Zij knoopen een verbinding aan met een souteneur, voor wiens levensonderhoud zij zorgen, waarmede zij haar meerderheid jegens hem kunnen toonen, hetgeen haar verlangen is. Weliswaar schijnt dit eenigszins in strijd met de bittere zaligheid, die een zoodanige vrouw dikwijls gevoelt in haar slavernij ten opzichte van haar souteneur, maar dit behoort tot de tegenstrijdigheden, waarop dr. Adler in zijn rede niet inging. Dr. Adler merkte op, dat de ekonomische nood de prostitutie voor menige vrouw verleidelijk maakt, maar dat die nood niet de eenige faktor is, waardoor zij ertoe overgaat, want andere meisjes, die in armoede verkeeren, zullen door schaamte van prostitutie zich toch weerhouden gevoelen. Ongetwijfeld zijn hierbij karaktereigenschappen in het spel, maar moet het vraagstuk worden verklaard volgens het vaste model van dr. Adler's minderwaardigheidstheorie?
Ds spreker gewaagde van een aantal meisjes en vrouwen, die in het geheim als ideaal koesteren, een publieke vrouw te zijn, maar dat ideaal niet durven verwezenlijken. Z. i. vinden prostituées door haar bedrijf een, zij het povere, levensbevrediging, ook omdat zij in aanraking komen met mannen, die bij het zoeken naar een vrouw niet tot de initiatief-volste behooren en gemakkelijk te bereiken genoegens najagen, mannen dus, van wie prostituées zich de meerdere kunnen gevoelen. Dr. Adler besloot zijn rede met eenige woorden van menschelijkheid, zeggende, dat men prostituées niet als uitgeworpenen moet beschouwen, maar dat men in zekeren zin allemaal aan haar ongeluk schuldig is, om dat men te licht meent, dat zij toch gedoemd zijn, in de diepte te blijven, terwijl dien vrouwen juist de moed voor een zedelijk leven moet worden teruggegeven en haar minderwaardigheidsgevoel voor een normaal zelfvertrouwen moet plaats maken.
Zijn rede is, dunkt mij, op vele plaatsen gekenmerkt door oppervlakkigheid en gemis aan wetenschappelijken zin en door de poging om allerlei vraagstukken volgens een vast recept en met behendig gekozen kronkelgangetjes-van-verklaringen op te lossen. Zijn oppervlakkigheid bleek ook uit een antwoord, dat hij gaf op een in het debat gestelde vraag. Een jongeman betoogde, dat een revolutie, met de daarmede gepaard gaande, merkwaardige zielsgesteldheid-der-massa, nuttig kon zijn ook voor de zielsgesteldheid en den persoonlijken, zedelijken moed van den enkeling. „De zielsgesteldheid-der-massa is een Ersatz (minderwaardige schadeloosstelling) vor de individueele zielsgesteldheid, die in dat geval niet bestaat", antwoordde dr. Adler prompt.
Zoo een enormiteit is huiveringwekkend. En dat van iemand, die zich wetenschappelijk onderzoeker noemt! De overgroote meerderheid van het publiek vond het intusschen weder een gevat antwoord en lachte erom. Is er voor een causeur grooter sukses denkbaar?
Intusschen heeft zich een vereeniging gevormd om dr. Adler's persoonlijkheids-zielkunde te beoefenen. Als het een beetje medeloopt, komt zij in de mode, deze nieuwe „leer". En zooals de dames vleeschkleurige kousen dragen en décolleté's, met bont omzoomd, zoo zullen zij ook „aan de Individualpsychologie doen". Ook een zeker soort mannen kan er aanhanger van worden, n.l. die, welke een gemis aan kritischen zin paren met een vage behoefte aan innerlijke bevrediging. Hen en bovendien alle anderen wil dr. Adler gelukkig maken. Uit „neiging om te redden"?
LUIKINGA.
Fuente: «Het minderwaardigheidsgevoel der vrouw en de prostitutie», Het Volk. Dagblad voor de arbeiderspartij, Ámsterdam, en dos entregas: I, jueves 5 de marzo de 1925, p. 11 del ejemplar digitalizado (Delpher: artículo ddd:011083149:mpeg21:a0123, página ddd:011083149:mpeg21:p011), firmada «Luikinga» y con la indicación «(Slot volgt.)»; II (slot), martes 17 de marzo de 1925, p. 8 del ejemplar digitalizado (Delpher: artículo ddd:011083159:mpeg21:a0067, página ddd:011083159:mpeg21:p008), firmada «Luikinga». En ambas entregas el texto ocupa la parte inferior de la página, en cinco columnas. Transcripción hecha sobre la imagen de las dos páginas, cotejada con el OCR de la plataforma; la firma de la segunda entrega, que queda fuera del recorte de la imagen, se toma del OCR. Se conservan la ortografía de la época y las erratas del impreso («dae», «den vier- tot zes-jarig meisje», «zoo ingericht», «gebruikt in Thuringen», «Ds spreker», «vor»); las palabras impresas con espaciado («bestaat», «kunnen», «iets») van en cursiva. Es el tercero de los artículos de Luikinga sobre las conferencias de Adler en La Haya; la segunda entrega no figura en la lista de partida y se ha localizado aparte en Delpher. De esta conferencia hubo además dos reseñas sin firma más breves y fieles al orador: una de texto común publicada en la Nieuwe Rotterdamsche Courant («'s-Gravenhage. Dr. Adler», 28 de enero de 1925), De Avondpost, De Nederlander y el Algemeen Handelsblad (28 de enero) y reproducida en el Groninger Dagblad y la Winschoter Courant (29 de enero) y en la Deli Courant (28 de febrero), y otra propia de Het Vaderland (28 de enero), reproducida en Het Volk («Voor de Vrouwen», 3 de febrero de 1925); ambas terminan con la idea de Adler de que quien quiera combatir la prostitución tiene que liberar antes a las mujeres de su sentimiento de inferioridad, y que «todos tenemos la culpa».