Persoonlijkheidszielkunde en wereldbeschouwing.
Over bovenstaand onderwerp heeft dr. Alfred Adler voor de Vereeniging voor Wijsbegeerte in Den Haag gesproken.
Hij ving aan met er op te wijzen, dat Freud, die voor de verklaring van allerlei verschijnselen in het menschelijke zieleleven een zeer grooten nadruk legt op de geslachtelijkheid, daarmede een bres heeft geslagen in vroegere opvattingen. Deze herinnering aan Freud had dr. Adler noodig om te doen uitkomen, dat hij van diens leerstellingen afwijkt. Immers hij betoogde, dat het altijd mogelijk is om, de verschijnselen vanuit één gezichtspunt beschouwende, ze zoodanig te groepeeren en te draaien, dat zij vanaf dat eene gezichtspunt verklaard worden. Dr. Adler gaf te kennen, dat hij door de dwalingen, die Freud's leer z. i. bevat, gewaarschuwd was geworden en gekomen was tot het besef, dat men ter verklaring van een verschijnsel de geheele individualiteit (persoonlijkheid) van den betrokkene moet beschouwen.
Menigeen van zijn hoorders zal zich, toen dr. Adler deze opmerkingen maakte, misschien hebben afgevraagd, of in dit verband dr. Adler's verklaringswijze inderdaad in beginsel van die van Freud verschilt. Weliswaar immers legt Freud een buitengewoon sterken nadruk op de geslachtelijkheid, maar dat doet hij om te laten uitkomen, dat zij de persoonlijkheid in haar geheel voor een aanmerkelijk gedeelte beheerscht en dat verschillende verschijnselen dier persoonlijkheid kunnen worden verklaard volgens een lijn, min of meer evenwijdig aan de bewegingslijn der geslachtelijke gewaarwordingen. Gaf dr. Adler, over Freud sprekende gelijk hij deed, geen voet aan een wat al te eenvoudige opvatting van Freud's leer, die heeft post gevat onder niet zoo weinige, op dit gebied grasduinende dilettanten, welke Freud's verklaring der verschijnselen, meer pakkend dan nauwkeurig, samenvatten in een „alles is geslachtelijkheid"?
Volgt men, afgescheiden van het bovenstaande, ten opzichte van dr. Adler's stellingen den redeneertrant, dien hij volgt ten aanzien van Freud's theorieën, dan zou men kunnen opmerken, dat, indien Freud de verschijnselen verklaart slechts vanuit het oogpunt der geslachtelijkheid, Adler ze ook slechts vanuit één oogpunt onderzoekt, dat van het persoonlijke machtsgevoel.
Na bovenvermelde inleiding maakte dr. Adler — een wel wat plotselingen overgang vormende — eenige opmerkingen over den invloed van de omgeving op kinderen, die onder bijzondere omstandigheden opgroeien. Heb ik hem goed verstaan, dan zeide hij o. a., dat het bij een tweeling van gelijk geslacht herhaaldelijk voorkomt, dat de één den ander wil overtreffen en hem onder den invloed van zijn persoonlijkheid wil brengen. Een ieder moge voor zich zelf uitmaken, of dit klopt met de gevallen van tweelingbroeders of -zusters, die hij kent. Als voorbeeld noemde Adler het bijbelverhaal van Ezau en Jacob, welke laatste den eerste wist over te halen, hem voor een schotel linzen het eerstgeboorterecht te geven en zich liet zegenen door zijn blinden vader Isaäk, na dien in de meening te hebben gebracht, dat hij zijn broeder Ezau was. („Volken zullen u dienen en natiën zullen zich voor u nederbuigen; wees heer over uwe broederen, en de zonen uwer moeder zullen zich voor u nederbuigen . . .", aldus Isaäk tot Jacob, Genesis 28 : 29.) Dat genoemd broederpaar een algemeen type is van tweelingen, werd door dr. Adler wel beweerd, maar, naar het mij althans voorkwam, weinig aannemelijk gemaakt.
Dr. Adler weidde vervolgens uit over de positie van het jongste kind in een gezin. Zoo een kind ziet slechts ouderen en sterkeren om zich heen, die hem de wet voorschrijven, terwijl het juist, aldus dr. Adler, het verlangen heeft over hen te heerschen. Ook hier noemde de spreker als voorbeeld een bijbelsche figuur en wel . . . Jozef, die droomde, dat de schoven zijner broeders zich voor zijn schoof bogen en dat de zon en de maan en elf sterren (zijn vader, moeder en broeders) zich voor hem bogen.
Wanneer dr. Adler aldus naar de Jozeflegende verwijst, klinkt dat heel treffend. Alleen valt het ons, sociaaldemokraten, die natuurlijk den bijbel kennen — al zou het alleen zijn, doordat wij alle dingen onderzoeken ten einde het goede daaruit te behouden — dadelijk op, dat niet Jozef de jongste was maar Benjamin. Het laatste werd dan ook, toen dr. Adler zijn rede beëindigd had, uit het publiek opgemerkt. Dr. Adler antwoordde, dat in elk geval Jozef in dien tijd het bestaan van zijn broeder Benjamin niet kende. Dit klinkt al weder heel vernuftig, maar is onjuist, want in Genesis 37:9 staat geschreven: „en elf sterren bogen zich voor mij neder" en onder de elf broeders, die deze sterren voorstelden, was Benjamin begrepen. Neen, dr. Adler had heusch beter gedaan, naar Jozef's geschiedenis niet te verwijzen!
Dr. Adler betoogde voorts, dat het jongste kind, wanneer het over zijn omgeving niet de positieve macht kan krijgen, die het wenscht, een zekere traagheid en onverschilligheid toont, welke zijn omgeving nopen het te helpen. Zoo ontwikkelt het jongste kind, zijn omgeving dwingende voor hem aan het werk te gaan, in de uitoefening van dien dwang een zekere aktiviteit, waardoor het op een bijzondere manier zijn doel tracht te bereiken, zijn doel, dat het doel is van alles wat klein is: groot te zijn en boven het andere uit te groeien. Het berust niet in zijn minderwaardigheid en zoekt er, desnoods op een heel bijzondere manier, een vergoeding voor, met terzijdestelling van verplichtingen. Zooals dr. Adler het uitdrukte: „Wij hebben onze verplichtingen, maar de minderwaardige, de mislukkeling, is de sterkere, daar hij zich van alle verplichtingen heeft ontslagen."
Om duidelijk te maken, dat een verschijnsel dikwijls het tegendeel beteekent van wat het schijnt uit te drukken, verhaalde dr. Adler het geval van een man, die een zonderlinge neiging had. Het was hem in het leven zeer voor den wind gegaan; zijn zaken hadden hem rijk, zijn gezin had hem gelukkig gemaakt, maar wanneer deze man in een vroolijk gezelschap verkeerde, sloeg zijn stemming om en werd zij treurig, doordat hij dan steeds moest denken aan een vroegeren vriend, wiens zaak hij jaren geleden had doodgekonkurreerd. Gevoelde hij zich zoo treurig eenvoudig door medelijden met zijn vriend? Maar waarom uitte zich dat medelijden dan op zoo zonderlinge wijze? Volgens dr. Adler was de zaak, dat de man door zich zijn vriend te herinneren, dien hij overwonnen had, zich zijn eigen overwinning herinnerde, waardoor hij telkens opnieuw zijn meerderheid be-
sefte. Het klink, als zooveel wat dr. Adler zegt, heel slim (maar zou men niet evengoed kunnen betoogen, dat die man treurig werd door zijn menschelijk geweten, dat zich ondanks alle logika der kapitalistische samenleving met de konkurrentie, welke anderen het bestaan kost, niet kon vereenigen?
Dr. Adler vergeleek vervolgens het menschelijke leven bij een beweging van onderen naar boven, zeggende, dat 's menschen ziel hem dringt tot het kiezen van een doel, hetwelk hij door den chaos heen tracht te bereiken en dat zijn bewegingen beheerscht. Dat doel is macht en invloed over de omgeving te oefenen, eigen persoonlijkheid tot een beheerschenden faktor te maken. Anderzijds echter bestaat een sociale samenhang tusschen mensch en omgeving, welke samenhang een konflikt met de zucht om eigen persoonlijkheid tot macht te brengen kan veroorzaken. Om bij kinderen het besef van dien samenhang te doen postvatten op harmonische wijze, zorge men ervoor, dat zij niet worden geïsoleerd, niet van hun omgeving worden afgezonderd. Kinderen met een spraakgebrek en zonder maatschappelijk gevoel blijken dikwijls van een isolement het slachtoffer.
Is een mensch terzake van het verband tusschen zijn omgeving en zijn streven naar invloed van eigen persoonlijkheid tot klaarheid gekomen, dan zal hij, aldus dr. Adler, een juist antwoord kunnen geven op de drie groote levensvragen: die van de maatschappelijke verhouding van mensch tot mensch, die van de beroepskeuze — hij, die de juiste voeling met z'n omgeving mist, mist ook de normale eerzucht, wat hem doet sidderen voor de aanvaarding van een beroep — en die van de geslachtelijke liefde. Wat het laatste betreft, schreef dr. Adler het bestaan van menschen, die de liefde beschouwen als een sport en een jachtgenoegen, toe aan het feit, dat zij inzake het verband met hun omgeving niet op de normale manier zijn ingesteld. Hem aldus hoorende, vraagt men zich af, of zijn verklaring meer is dan een woordenspel, èn ook, of dr. Adler het zich niet wat te gemakkelijk maakt door het uiterste type, dat van Don Juan, te noemen en te zwijgen over de vele gevallen van menschen, die hun huwelijk, ook indien zij het niet laten ontbinden, gevoelen als een mislukking, gevallen, zoo moeilijk, dat ook een persoonlijkheids-zielkundige, welk een aangenaam prater hij moge wezen, daarvoor bezwaarlijk een oplossing zal kunnen aangeven.
Volgens dr. Adler zou men zijn leer — al heet zij Individualpsychologie (persoonlijkheids-zielkunde) — even goed sozialpositianspsychologie (zielkunde der maatschappelijke gesteldheid) kunnen noemen. Bescheidenlijk moge ik bekennen, dat mij dit eenigszins twijfelachtig voorkomt, omdat — dr. Adler verklaarde het zelf — de persoonlijkheidszielkunde met de Oud-Grieksche Stoïcynen eenigszins de opvatting gemeen heeft, dat niet de feiten de persoonlijkheid der menschen besturen, maar de wijze waarop de mensch die feiten opvat. Dr. Adler verdedigde zijn zienswijze door te verhalen van ongerijmdheden, waartoe een mensch kan vervallen, die van een ander beginsel uitgaat. Hij vertelde van een vrouw, die zich van de wereld afzonderde en zich door niets wilde laten troosten, alleen omdat alles wat bestaat te gronde gaat. — Zoo kon zij zich tevens verbeelden, meer te zijn dan een ander, doordat zij dacht, hooger te staan dan wie het leven niet inzagen als zij. — De bewijskracht van zoo een abnormaal geval ontgaat mij. Wie dr. Adler's redeneertrant volgt, zou misschien zijn betoog deels kunnen „ontzenuwen" door te wijzen op het (eveneens abnormale) geval van een mensch, die onaandoenlijk mocht blijven, ook terwijl hem de grootste rampen treffen.
Dr. Adler wilde den menschen een woord van bemoediging en versterking brengen. Hij spoorde hen aan, de hand aan den ploeg te slaan, en wees hen erop, dat het niet voldoende is, vreugde te scheppen in anderer arbeid. Hij heeft er slag van, zijn betoog met een grapje te kruiden, en vertelde van een oude vrouw, die in de sneeuw was gevallen en niet meer op kon staan en die geruimen tijd door niemand werd geholpen, totdat eindelijk een fietser voorbijkwam, die van zijn rijwiel stapte om de oude vrouw op de been te brengen. Op dat oogenblik kwam vanuit een hoek een man te voorschijn, die uitriep: „Eindelijk een fatsoenlijk mensch! Ik sta reeds een kwartier te kijken, of niemand die arme vrouw helpt!"
Anderzijds evenwel, aldus dr. Adler, worden veel menschen gedreven door een drang tot werkzaamheid, die hen brengt tot het fictionalisme, d.i. de neiging om zich onder een idee te stellen, die op zichzelve niet goed behoeft te zijn maar die hen tot daden aanzet. Indien ik mij een ondeugendheidje mocht veroorloven, dan zou ik dr. Adler de vraag willen stellen, of hij daaraan wellicht een zeker aantal zijner volgelingen dankt.
Dr. Adler besloot met te verklaren, dat wij de maatschappelijke toestanden en de vraagstukken, die zij opleveren, moeten zien als tijdperken in de geschiedkundige ontwikkeling en dat wij ons door de toestanden niet gekwetst moeten gevoelen, maar ze moedig moeten aanvatten om ze te verbeteren.
Dat kunnen wij hem rustig nazeggen en wij zijn reeds bezig, die woorden in toepassing te brengen.
Doch men zou dezelfde vraag kunnen stellen als na zijn rede over de opvoeding: heeft dr. Adler ons veel nieuws verteld? Zijn rede, getiteld: „Persoonlijkheidszielkunde en wereldbeschouwing", bracht geen afgerond geheel van een wereldbeschouwing. Zij gaf weinig houvast. Wat hij vertelde over het gedrag van bepaalde typen van menschen onder bepaalde omstandigheden, is belangwekkend, maar een wereldbeschouwing vormt het niet. Dat wij onze persoonlijkheid moeten versterken, zoodanig, dat zij ten nutte komt aan de gemeenschap, wisten wij, ook voordat dr. Adler de reis van Weenen maakte, zelfs voordat zijn geschriften onze oogen hadden bereikt. In zooverre zegt dr. Adler, wat reeds bekend was; hij zegt het slechts met een beetje andere woorden. Zijn beschrijving van menschentypen en zijn verklaring van verschijnselen doen dezelfde vragen rijzen als zoovele vertoogen van andere geleerden op zijn gebied: Generaliseert hij niet te veel? Poneert hij niet verschillende stellingen zonder de noodige bewijsvoering? En de middelen tot verbetering, die dr. Adler aan de hand doet, schijnen erop te wijzen, dat hij onderschat de moeilijkheden, welke de persoonlijkheid bij een harmonische vorming ontmoet, zoowel als den geweldigen invloed, dien — dat leeren het leven en de geschiedenis — de omstandigheden op de persoonlijkheid oefenen. Vooral wanneer die omstandigheden een grooten, stoffelijken nood inhouden, kunnen zij aan een ontwikkeling der geestelijke persoonlijkheid uitermate veel schade doen!
LUIKINGA.
Fuente: «Persoonlijkheidszielkunde en wereldbeschouwing», Het Volk. Dagblad voor de arbeiderspartij, Ámsterdam, martes 17 de febrero de 1925, pp. 5-6 del ejemplar digitalizado (parte inferior de ambas páginas, cinco columnas en cada una); firmado «Luikinga». Delpher: artículo ddd:011083135:mpeg21:a0067, páginas ddd:011083135:mpeg21:p005 y p006. Transcripción hecha sobre la imagen de las dos páginas, cotejada con el OCR de la plataforma. Se conservan la ortografía de la época y las erratas del impreso («klink», «sozialpositianspsychologie», «Stoïcynen»; el paréntesis abierto en «(maar zou men…» no se cierra); «elf», impreso con espaciado, va en cursiva. El cronista cita como «Genesis 28 : 29» la bendición de Isaac, que está en Génesis 27, 29. Es la única reseña conocida de esta conferencia, dada el sábado 24 de enero de 1925 por la noche en el antiguo Zuid-Hollandsch Koffiehuis; es el segundo de los tres artículos de Luikinga sobre las conferencias de Adler en La Haya.